MUZEJ SREMA

Kako su Radojevići zaslužili mesto u sećanju Mitrovčana?

Uz izložbu slikarskih dela Radojke Radojević, autorke Svetlane Subašić, predstavljena istorija jedne od najznačajnih sremskomitrovačkih porodica
U Baroknoj sali Muzeja Srema upriličen je sedmog decembra interesantan, a za kulturnu istoriju Sremske Mitrovice svakako bitan događaj – izložba slikarskih radova Radojke Radojević, članice ugledne građanske porodice koja je ostavila dubok trag u prošlosti najvećeg sremskog grada. Izložba i monografija „Radojevići iz Fruškogorske 13“ nastali su kao plod sistematskog istraživačkog rada Svetlane Subašić, istoričarke umetnosti i kustosa Muzeja Srema. Životne sudbine Radojke i njoj bliskih članova porodice u različitim istorijskim epohama, isprepletane nitima ličnih tragedija, autorku izložbe nenadano su odvele u dublji istraživački rad, pa je od početne ideje da se obrade i javnosti prezentuju slikarska dela Radojke Radojević nastala ova porodična monografija sa nekoliko sadržajnih životnih priča koje je Svetlana brižljivo, hronološki, na jedan „pitak“ način predstavila mitrovačkoj i široj javnosti. Zainteresovanim posetiocima izložbe predstavljeno je 14 crteža i slika rađenih tehnikom akvarela i tempere a izuzev tih dela priloženi su deo porodične zaostavštine, primerci štampe, publikacija i muzejski inventar koji svedoče o životu i radu članova porodice Radojević, prevashodno Radojkinog oca Nikole, majke Vidosave i tragično nestalog brata Ljubiše. Pomoć u publikovanju, za sada simboličnih stotinak primeraka ove knjige, pružio je Đorđe Radojević, jedan od potomaka velike mitrovačke porodice koji je prepoznao značaj Svetlaninog istraživačkog rada. Slučajno ili ne, autorku je neposredno pre proučavanja Radojkine umetniče zbirke kontaktirala izvesna gospođa, ćerka ruskih emigranata koja je živela u predratnoj Mitrovici i koja je kao devojčica bila portret na tri Radojkina akvarela. Interesovala se za sudbinu ovih slika koje, poput mnogih dela ove umetnice nisu deo sadašnje muzejske zbirke.

Prva naučna interpretacija porodične istorije Radojevića
Na otvaranju izložbe u četvrtak 7. decembra 2023. godine, posetiocima u Muzeju Srema najpre se obratio Andrija Popović, istoričar i direktor ove ustanove a potom je autorka izložbe Svetlana Subašić govoreći o metodološkom pristupu istraživanju zahvalila svim saradnicima koji su joj pomogli. Svetlanin kolega iz mitrovačkog muzeja, politikolog Stevo Lapčević prezentovao je analizu političke uloge i stavova Nikole Radojevića, uz opasku da je autorka izložbe zbog značaja i širine odabrane teme, bila primorana sa polja istorije umetnosti pređe na klasičnu istoriografiju i istoriju ideja. Autorka se posebno zahvalila recenzentima, prof. dr Nenadu Ninkoviću sa Odseka za istoriju Filozofskog fakulteta u Novom Sadu i istoričarki umetnosti i vanrednom profesoru na Fakultetu primenjenih umetnosti, dr Vesni Kruljac. Ona je, obraćajući se prisutnima konstatovala da je Svetlanina izložba tipološki raznovrsna i da na sveobuhvatan, naučni način interpretira i valorizuje istoriju jedne porodice, čiji uticaj i značaj prevazilaze lokalne okvire.

U kratkim crtama izložićemo najbitnije detalje porodične istorije Radojke i njenih srodnika o kojima nam je autorka nadahnuto pripovedala. Starije dete iz braka uglednog mitrovačkog advokata i narodnog poslanika Nikole Radojevića i njegove supruge Vidosave – Radojka, posle mature 1941. godine upisuje Likovnu akademiju u Beogradu, ali je godinu dana kasnije napušta pod pritiskom represivnih pretnji ustaških vlasti u Mitrovici koje su, pripremajući zloglasnu akciju Viktora Tomića, u cilju otkrivanja slamanja „skojevskih“ akcija privodile i hapsile mnoge građane, a naročito maturante i gimnazijalce. U prvom naletu ustaške represije Radojka Radojević završava u zatočeništvu u Vukovaru, gde je pored fizičkih, preživela i strahovitu psihičku traumu pred streljačkim vodom na polju Dudik. U isto zatočeništvo kasnije su sa istaknutim Mitrovčanima dovedeni i njeni roditelji. Posle neposrednog susreta sa smrću i „pomilovanjem“ od strane ustaških egzekutora, opterećena najdubljim ljudskim strahovima i dramom koja će neminovno ostaviti tragove u njenom psihičkom zdravlju, Radojka jedno vreme ostaje u Vukovaru, kod rođaka svoje majke.
Nikola i Vidosava Radojević: Od gradske političke i kulturne elite do oduzimanja imovine i života u oskudici
Nikola i Vidosava Radojević imali su važnu ulogu u političkom i društvenom životu Mitrovice između dva svetska rata. Nikola je posle studija prava u Gracu i Zagrebu postao doktor pravnih nauka, nakon čega je otvorio advokatsku kancelariju. Jedan je od osnivača Jugoslovenske demokratske stranke u Mitrovici kao i Fudbalskog kluba „Građanski“. Bio je član i funkcioner predratnog sokolskog pokreta i veoma istanut član i predsednik Srpskog pevačkog crkvenog društva uz koje je ostao do njegovih poslednjih posleratnih dana. Nikola Radojević imao je ključnu ulogu u podršci izgradnje „Mitrovačke gimnazije“. Radio je na utemeljivanju gimnazijskog dobrotvornog fonda za siromašne učenike a između ostalog, bio je i deo lovačkog udruženja na području grada. Iza Nikole, kao istaknutog međuratnog političara, sačuvani su nadahnuti govori u „vrućoj“ političkoj areni jugoslovenske Narodne skupštine s kraja dvadesetih godina prošlog veka. Majka Vida, poreklom iz Vukovara osnovala je 1928. godine Francuski klub u Mitrovici i ostala je zapamćena kao humanista širokog spektra kulturnih i umetničkih interesovanja. Posedovala je bogatu biblioteku dela na francuskom i nemačkom jeziku a u Mitrovicu je donela i neka od dela vukovarskih slikara koja su krasila dom Radojevića. Vidosava je svirala klavir i svoju decu aktivno je podsticala na bavljenje umetnošću. U vreme njenog predsedavanja Francuskim klubom u Mitrovici je održan veliki banket u Srpskom domu kome su kao važnom događaju prisustvovali diplomatski predstavnici francuskog poslanstva. Između ostalog, bila je aktivan član Kola srpskih sestara. Nikola i Vida u posleratnim danima izgubili su veru da će im se sin Ljubiša vratiti. Ukidanje pevačkog društva od strane države za Nikolu je bio veliki udarac. Sa novom državom i sam će imati velikih problema, jer su mu u agrarnoj reformi oduzeti svi zemljišni posedi. Imovina Radojevića svedena je na kuću i okućnicu. U takvim okolnostima, 1949. godine u svojoj šezdesetoj godini Nikola je preminuo od srčanog udara. Supruga Vida, po tvrdnji svedoka iz tog vremena, ostatak života provela je okružena hladnoćom, bedom i nemaštinom. Posle Radojkine smrti sastavila je testament, da bi se nakon susreta sa mužem pokojne ćerke na njegovom proputovanju kroz Mitrovicu, 1954. godine bacila pod voz nedaleko od nekadašnjeg Hardijevog mlina u Mitrovici.
Represivni ustaški aparat potom se seli u Mitrovicu i da ironija bude veća, njihovi zapovednici namerno se useljavaju u kuće ubijenih ili proteranih građana. Tako je jedan od njih zaposeo sobu u kući Radojevića – Fruškogorskoj ulici broj 13, koja je simbolično, mnogo puta menjala nazive, pretaći bremenitu istoriju i sudbine svojih stanara. Radojkin povratak u rodni grad krajem rata biće obeležen novom traumom – hapšenjem oca Nikole pod optužbom da je učestvovao u podeli „crvene pomoći“ partizanima. Nikola Radojević dokazao je svoju nevinost, ali su neosnovane klevete, boravak u kaznioni i neizvesnost za očevo „sutra“ ostavili nove psihičke ožiljke vredne Radojkine šestomesečne rehabilitacije. Završetak rata omogućiće talentovanoj slikarski da nastavi školovanje i ona kao državni stipendista francuske vlade postaje student slikarstva na pariskoj Akedemiji lepih umetnosti. Jedno vreme bila je đak čuvenog učitelja Save Šumanovića Andrea Lota. Studijske dane u posleratnom Parizu provodila je u oskudici – daleko od luksuza, ali kao član Udruženja jugoslovenskih umetnika u Francuskoj upoznaje budućeg supruga Gvida Branicu, predsednika tog udruženja, studenta prava i branioca partijskih komunističkih ideja, koji će postati istaknuti jugoslovenski diplomata. Prekidajući uspešne studije slikarstva, Radojka se okreće istoriji umetnosti, koju na „Sorboni“ u predviđenom roku i završava. Posle okončanja studija i povratka u zemlju, bračni par se venčava 1949. godine. Radojka se vraća na beogradsku Likovnu akademiju gde ubrzano daje ispite i približava se kraju studija. U međuvremenu je, prateći Gvidovu diplomatsku službu boravila u Nemačkoj i Čileu, gde je takođe aktivno radila na svojim delima.
Svetlana Subašić: Uticaj „velike“ istorije na „male“ živote i njihove porodice
Vidosava Radojević je porodičnu imovinu testamentom podelila između nekoliko legatora, među kojima je i Muzej Srema. Ovoj ustanovi pripale su knjige i porodična kolekcija slika. U znak pažnje i zahvalnosti posleratni upravnik muzeja Branko Vasilić odlučio je da 1956. godine postavi izložbu Radojkinih slika koje su prikupljene sa raznih strana. Iz tadašnjeg kataloga izložbe da se zaključiti o širokom slikarskom repertoaru Radojke Radojević. U posedu mitrovačkog muzeja ostalo je samo 14 radova koje je predao Vidosavin nećak Bogoljub Vučenović, dok je većini slika – na žalost, teško ući u trag. Početna tačka istraživačkog puta Svetlane Subašić od leta 2021. godine bili su elementarni podaci o Radojki i njenom stvaralaštvu, ali je obrađujući veliki broj dokumenata iz muzeja, arhiva, literature, štampe i drugih izvora nailazila na zapise o najbližim članovima porodice, shvativši da se Radojkino stvaralaštvo i sudbina ne mogu izdvojiti iz porodičnog i istorijskog konteksta različitih epoha. Dosta korisnih informacija dobila je od čika Svetolika – Duleta Radojevića koji je sa ponosom govorio o svom deda-stricu i priložio vredne fotografije. Tada je shvatila da pred sobom ima odgovoran i prilično inspirišući stručni zadatak. U razgovoru sa Svetlanom želeli smo da čujemo neki od njenih najupečatljivijih utisaka o uzrocima sudbine starih Radojevića iz obimnog istraživačkog rada.
– Ispostavilo se da je bitan determinišući faktor u čitavom životu Radojke i članove njene porodice bila neka vrsta pripadnosti, koju jednostavno ne možeš da biraš. U jednom momentu to je nacionalna pripadnost, zatim ideološka i u krajnjoj liniji rodna. Velika istorija očigledno je odredila ne samo njen život, već život i sudbinu čitave porodice, na jedan možda neuobičajen način, daleko od prozaičnog. Ovde je sve podređeno amplitudama „velike“ istorije koja je itekako uticala na njihove „male” živote, pa su porodično svi stradali u različitim društveno-političkim formacijama koje im očigledno nisu bile naklonjene, kaže Svetlana Subašić autorka izložbe i monografije. Ona je u nameri da afirmiše jednu manje-više nepoznatu umetnicu, prikazala njenu porodičnu istoriju kao svojevrsnu paradigmu ličnih, porodičnih, te opštenacionalnih uspona i padova koji se uglavnom vezuju za krupne društvene, političke i vrednosne promene. Stoga bi više nego celishodno bilo dobro da Svetlanin monografski rad izbori zasluženu podršku i u narednom izdanju uveća tiraž, srazmerno njegovom stvarnom značaju.
Po povratku u Jugoslaviju i nastavku zajedničkog bračnog života, Radojka će – po svedočenju supruga, na dan kad je upisala poslednji semestar akademije 1954. godine, izvršiti samoubistvo skokom sa četvrtog sprata hotela „Balkan“ na beogradskim „Terazijama“, čime se završava njena životna i stvaralačka priča. Ništa manje tragična nije ni sudbina njenog rođenog brata, godinu dana mlađeg Ljubivoja, odnosno Ljubiše. Njega su tokom rata mobilisale domobranske snage i poslat je u Nemačku na obuku, odnosno protivvazdušni kurs, zajedno sa gimnazijskim drugom Nikolom Mačkovskim, čiji je rođeni brat Mirko bio „skojevac“, ubijen na Dudiku. Kako je bio slabog vida a uz to i Srbin pravoslavac, Ljubiša je najverovatnije bio deo neborbenih formacija. Gimnazijski drugovi isplanirali su aprila 1944. godine bekstvo iz Nemačke, pa su se sa lažnom dokumentima „dokopali“ Zagreba. Imali su dogovor da po oslobođenju prestonice Hrvatske krenu ka Sremskoj Mitrovici. Po svedočenju Nikole Mačkovskog, Ljubiša se nije pojavio na dogovorenom mestu, pa je pretpostavka da je u nekoliko dana po oslobođenju stradao u uličnim borbama, razračunavanju raznih formacija ili akcijama pojedinaca i službi novoformiranih vlasti.

D. Mostarlić