U SUSRET OBELEŽAVANjU GODIŠNjICE BITKE NA LEGETU

Ratna tragedija koja više od jednog veka povezuje Sremce i Timočane

Šašinačka omladina na Legetu 1952. godine, preuzeto iz knjige Radovana Srdića „Bitka na Legetu 1914”

Početkom septembra tradicionalno se održava komemoratativni skup na polju Leget – između Sremske Mitrovice i Šašinaca, poprištu Legetske bitke, tragične epizode srpske vojske koja se dogodila 6. septembra 1914. godine. Izvršavajući naredbu Srpske vrhovne komande pripadnici Timočke divizije nakon slavne pobede na Ceru pokušali su forsiranje reke Save radi prelaska u Srem i napada na austrougarske snage. Posle početnih uspeha srspske vojske usledio je kontraudar neprijatelja, kojim je iz stroja izbačeno više od 6.500 srpskih vojnika. Iza bitke jedinstvene po svom toku i taktičkim zamislima, koja se i danas se proučava na najvišim svetskim vojnim akademijama, stajao je prvi veliki poraz srpske vojske u Prvom svetskom ratu. On je bio toliko žestok i neprijatan da se o njemu u širim krugovima nije mnogo govorilo. Teret i tugu teške sudbine besmrtnih Timočana, pored sunarodnika i stanovnika sremskih gradova i sela pored Save, najviše su nosile njihove porodice, rođaci i prijatelji.
Zbog toja je legetska tragedija na poseban način povezala ljude iz geografski udaljenih delova Srbije – Srema i Timočke krajine. Uspostavljena je lepa tradicija da obeležavanju godišnjica Bitke na Legetu prisustvuju Timočani, potomci i poštovaoci žrtava. Vremenom je ova tradicija prerasla u iskreno prijateljstvo, koje je kulminiralo bratimljenjem tadašnjih Opština Sremske Mitrovice i Negotina 1995. godine.
Podsetićemo da je na inicijativu gradskog činovnika Mitrovice Ljubomira Stajića 1922. godine, a najviše angažovanjem Sokolskog društva, na mestu slavne bitke podignuto spomen obeležje, zvanično otkriveno 23. septembra 1923. godine. Ovo društvo zasnovalo je i tradiciju okupljanja svakog 6. septembra kada je uz sećanje na srpske junake služen verski pomen. Šašinačka sokolska četa bila je zadužena za održavanje spomenika.
Kako su Šašinci teritorijalno najbliži legetskom polju na obali Save, meštani ovog sela oduvek su gajili poseban pijetet prema srpskim žrtvama legendarne bitke. Jednom od rođenih Šašinčana, Radovanu Srdiću, pripadaju velike zasluge što je sredinom devedesetih godina prošlog veka komemoracija žrtvana na Legetu dostigla najviši nivo, okupljajući mnogobrojne posetioce i zvanice među kojima su bila mnoga udruženja, značajna imena srpske nauke i kulture, nekadašnji Solunci i neposredni potomci žrtava. Radovan Srdić je istoričar, penzionisani arhivski savetnik i nekadašnji direktor Istorijskog arhiva „Srem“ o čijem smo doprinosu istoriji Šašinaca i ostalih sremskih sela u više navrata pisali. Prvo izdanje Srdićeve monografije „Bitka na Legetu 1914.“, koje se dogodilo 1994. godine nije samo otvorilo vrata širokim naučnim i stručnim raspravama o karakteru i toku same bitke, već je značajno doprinelo negovanju kulture sećanja, bogateći je novim sadržajima, iskrenim emocijama i prijateljstvima.
Evocirajući uspomene na najslavije dane legetskih komemoracija, Radovan Srdić setio se svojih dečačkih dana kada je kao učenik šašinačke osnovne škole redovno sa nastavnicima i drugarima odlazio na ekskurzije i izlete na legetsko polje. Sa setom se seća vremena kada su najmlađi šašinački dečaci i devojčice sa zadovoljstvom pešaka „gazili“ čitavih pet kolimetara do Legeta. Tamo su boravili po ceo dan družeći se sa vršnjacima iz susedne jaračke škole. Sećanje žrtve Timočana u Šašincima nikad nije zamrlo. Bez obzira na ideološki okvir posleratnog jugoslovenskog društva druge polovine 20. veka čak i deca u osnovnoj školi znala su o događajima na levoj obali Save septembra 1914. godine. Zato se može reći da je materijal za monografiju o Legetu autor pripremao čitavog života, naročito kao učenik, a kasnije i student istorije. Rad u Istorijskom arhivu „Srem“ samo je pomogao ovoj ideji koja je nedavno doživela i četvrto štampano izdanje.
– Posle podizanja spomenika, u godinama između dva rata početkom septembra svake godine održavala se komemoracija i velika svečanost na Legetu, koja je pokraj spomenika okupljala mnoštvo sveta iz okolnih sela. Dizane su šatre, točilo se pivo iz velikih buradi na krigle i jela sveža prasetina sa ražnja. Sam dolazak na Leget bio je po mnogo čemu spektakularan. Domaćini su prezali fijakere, a frajle i momci svečano obučeni uz opštu graju natpevavali su se međusobno. Opšta jurnjava i trka zaprega preko Toborišta takmičila se međusobno ko će prvi do spomenika. U godinama posle NOB – a stvar je malo utihnula, sve dok se rukovodstvo nije dosetilo i pomen na Legetu proglasilo za socijalističku slavu. Tako je Leget ponovo oživeo, a socijaliistička slava omogućila je da Organizacija srpskih oslobodilačkih ratova nešto kasnije na Leget dovede preostale stare učesnike Prvog svetskog rata. U to vreme ova bitka se tragično doživljavala i o porazu se malo pisalo. Pojavom knjige „Bitka na Legetu 1914.“ povodom njene devetedesetogodišnjice oživelo je sećanje na boj koji dobija potpuno novi smisao. Pojavili su se i drugi istoričari koji nisu imali čega da se stide. Bitka je realno sagledana, osvetljena sa pozitivne tačke gledišta i obeležavanje godišnjica dobija svoj realni značaj, kaže Radovan Srdić koji je, emotivno opisujući Legetsku bitku izrekao više puta prepisivanu metaforu da se na ovm mestu Timok ulio u Savu.

Zahvalni potomci, stanovnici Šašinaca i okolnih mesta Srema kraj spomenika na Legetu, preuzeto iz knjige Radovana Srdića „Bitka na Legetu 1914”

Knjiga o stravičnoj legetskoj noći dodirnula je srca mnogih krajišnika, potomaka Hajduk Veljka i žrtava prve srpske plave grobnice. Pomen o bici – do tada često prećutkivan ili izgovaran sa šapatom u Timočkoj krajini postaje dovoljno glasan tek od 1996. godine kada se, podstaknut negovanjem sećanja u Sremu, u Boru formira Savez udruženja potomaka ratnika 1912-1920. godine. Njegovi članovi postaće redovni gosti komemoracija na sremskoj obali Save, a ustanove kulture i društveni delatnici u Boru, Negotinu i Zaječaru do današnjeg dana daju veliki doprinos važnom segmentu nacionalne kulture sećanja. Poseban pijetet svojim precima leta 1999. godine iskazali su meštani Velike Drenove, sela kraj Morave kome je 6. septembar najcrnji dan istorije, dan u kome su izgubili 70 rođaka, prijatelja i komšija. Predvođeni učiteljem Milanom Radićem Velikodrenovčani sa naglašenim emotivnim nabojem te godine prvi put dolaze na sremsku obalu Save shvativši da njihovi najmiliji nisu stradali – kako se do tada verovalo na mačvanskoj Čevrntiji, već upravo na Legetu. „I saznanje da smo na zemlji koja se tiče našeg bola, i sivo sumorno jutro kroz koje se provlači zastrašujuće široka reka, i mnogi svet koji zna zašto je jutros ode, i trube u pokretu, i seljanke u crnini… sve je za suzu koja navire. Prilazim spomeniku, beloj, osam metara visokoj prizmi i piramidi, krstim se i ljubim njegovo slovo, gusnu se krivica i tuga…“ zapisao je o svom prvom utisku po dolasku na Leget drenovački učitelj Radić, dodajući opis domaćinskog dočeka: „A na livadi kraj spomenika seljaci iz Šašinaca podigli su šator pod koji su iz svojih sušnica i podruma doneli jestiva i pića za sve one koji su danas izdaleka pohodili njihovu poljanu. Od tako pokazanog gostoljublja, veće su nam bile vatrice na licu i vlaga u očima Save Ivanovića, Petra Svilara i drugih Šašinčana iz Drugog šora koji su žurili da nam puno kažu o roditeljima – čobanima koji su tog 6. sepmembra, gledali bitku.”
Tradicija legetskih komemoracija održala se do današnjih dana i kao velika vrednost biće pradata i narednim generacijama. Za organizacije prigodan kulturno – umetničkih programa i istorijsko podsećanje zadužene su ustanove kulture čiji je osnivač Grad Sremska Mitrovica. Svedoci i aktivni učesnici tih skupova sećanja, pored zvaničnih organa vlasti na raznim nivoima, predstavnika vojske i drugih državnih institucija jesu mnogi pojedinci, meštani Sremske Mitrovice, Šašinaca, Jarka, Rume i okolnih mesta kao i brojne delegacije ratnih i boračkih udruženja.

Dejan Mostarlić

Projekat „Kultura sećanja zalog za budućnost“ sufinansiran je od strane Gradske uprave za kulturu, sport i mlade Grada Sremska Mitrovica. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.