LAĆARAC STEVAN SVILOKOS, ZAMENIK KOMANDANTA PRVE SLOVAČKE BRIGADE U DRUGOM SVETSKOM RATU

Na putu oslobođenja i zajedničkog života

Stevan Svilokos, drugi s leva u društvu svojih ratnih drugova

Drugi svetski rat ispisao je bezbroj priča i ljudskih sudbina, uglavnom sa tragičnim krajem, ali je mnoštvom primera, u najtežim uslovima čovekove borbe za život i slobodu, doneo svedočanstva o saradnji različitih naroda na odbrani od zajedničkog fašističkog neprijatelja. Tako su se u jedinstvenom frontu za oslobođenje Jugoslavije našli srpski narod i njihovi sunarodnici – Slovaci.
U završnim borbama proterivanja Nemaca 1945. godine značajnu ulogu imala je 14. Vojvođanska udarna brigada, koja je u istoriji zabeležena kao Prva slovačka brigada. Formirana je u novembru 1944. godine u Bačkom Petrovcu, a njen prvi komandant bio je Jan Paljik – Đura. Međutim, važnu ulogu u vojnom delovanju brigade jedno vreme imao je tadašnji major, budući pukovnik Stevan – Isaić Svilokos iz Laćarka, zamenik komandanta brigade. Njegov doprinos aktivnostima ove vojne jedinice bio je u velikom iskustvu i sposobnosti da svoje znanje prenese budućim borcima. Nekadašnji vojnik Kraljevske vojske nakon kapitulacije države pristupio je partizanskom pokretu i postao jedan od istaknutijih ratnih komandanata. Ratno delo Stevana Svilokosa, poznatijeg pod špic nametom Isaić, bilo je itekao cenjeno posle rata. O tome svedoče zajedničke fotografije sa predsednikom Josipom Brozom – Titom i najvišim vojnim rukovodiocima socijalističke Jugoslavije. Takođe, slovačka nacionalna zajednica nije zaboravila jednog od predvodnika svoje junačke brigade, tako da je Stevan redovno pozivan na jubilarne posleratne skupove, održavane najčešće u Bačkom Petrovcu. Na jednom od tih skupova gde su evocirane uspomene na ratni put Slovačke brigade, organizovanom 1985. godine u Bačkom Petrovcu, oficir rodom iz Laćarka, koji je u mirnodobskim uslovima nastavio vojnu karijeru, primio je zasluženu medalju. Stevan je u više navrata posle rata boravio u Bratislavi sa svojim saborcima iz slovačke nacionalne zajednice u Jugoslaviji. Na fotografijama u Muzeju batinske bitke postojala je Svilokosova fotografija sa Janom Paljikom i drugim ratnim komandantima narodnooslobodilačkog pokreta.

Stevan (u donjem delu fotografije) na prijemu u hotelu Jugoslavija koji je organizovao prvi čovek države i vrhovni komandant Tito. Pored Tita, njegove supruge Jovanke i uglednih zvanica nalazi se i narodni heroj iz Laćarka

Pripadnici slovačke nacionalne zajednice u Bačkoj pružali su aktivan otpor okupatorima u okviru teritorije Hortijeve Mađarske. Zbog toga su trpeli represalije fašističkog režima svo vreme rata. Podsetimo, da su i Slovaci u Sremu, najviše na području Stare Pazove, takođe bili ugroženi pod vlašću Nezavisne Države Hrvatske, ali da su zahvaljujući tradicionalno bliskim odnosima sa Srbima i želji za oslobađanje od fašizma postali značajan deo narodnooslobodilačkog pokreta. Slovačka brigada brojala je 1.800 boraca, da bi u drugoj polovini novembra 1944. godine bio formiran još jedan bataljon sa 2.500 vojnika. Imala je važnu ulogu u završnim borbama za oslobođenje na virovitičkom mostobranu u Slavoniji, kao i u borbama na Bolmanu u Baranji prvih meseci 1945. godine. Ove operacije bile su nastavak velike pobede jugoslovenskih partizana i saveznika na Batini krajem 1944. godine. Brigada je u ovim bitkama imala 100 poginulih i 300 ranjenih boraca. Marta 1945. godine ova jedinica je rasformirana, a Slovaci su raspoređeni u 7, 8 i 12. Vojvođansku brigadu. Za ratne zasluge brigada je posle rata odlikovana Ordenom bratstva i jedinstva.

Pozivnica za jubilarni svečani skup boraca Slovačke brigade skup u Bačkom Petrovcu i medalja koja je uručena zameniku komandanta Svilokosu

Iza imena Stevana Svilokosa stoji interesantna životna i ratna priča koja je počela u danima posle Aprilskog rata kad je vojniku Svilokosu na redovnoj službi u okolini Pirota rečno da je kraljevska vojska kapitulirala i da se može vratiti kući. Stevan je bio u službi pešadije pri kraljevskoj konjici. Vrativši se u rodni Laćarak, Stevan je zatekao okupatorsku ustašku vlast i sa tom činjenicom nije mogao da se pomiri. Svilokosi su jedna od prvih laćaračkih porodica, nastanjena u današnjem Trećem šoru. Ovde su od polovine 17. veka, a pre rata bili su bogata seljačka porodica. Stevan je od prvih dana u svom porobljenom selu bio na liniji sremskih partizana, a prva zgodna prilika za odlazak u Frušku goru bio je avgust 1941. godine. Novi član Fruškogorskog odreda u partizanskoj uniformi samo je usavršio svoje vojničko iskustvo i pokazao izuzetnu veštinu u organizovanju i komandovanju jedinicama. Prešao je u Bosutsku četu koja vremenom prerasta u bataljon. Ovde je bio jedan od najboljih komandanata. Ratni putevi vodili su ga od Bosne, Hercegovine preko Crne Gore da bi se pri kraju rata priključio borbama za oslobođenje Beograda i daljem prodoru oslobodilačke vojske. Tako je došao i do Novog Sada gde je u pripremama za Batinsku bitku postavljen za drugog čoveka Slovačke brigade. Kasnije će biti prekomadovan u jedinice koje su Nemce i ustaše proterivale do zapadnih granica zemlje. Stevan se posle rata okreće vojnoj karijeri, gde je stekao i odgovarajuće vojno obrazovanje. Interesantan je bio način ka koji je pukovnik Svilokos upoznao buduću suprugu. Njegova prva ljubav iz rodnog Laćarka tragično je kao partizanka stradala u bosanskim šumama. Stevan je prilikom dejstava na Batini upoznao mladu devojku, koja u to vreme još nije bila punoletna. Sticajem životnih okolnosti, mnogo godina kasnije, ovu devojku kao sada već zrelu ženu ponovo je video u vojnoj službi u Pančevu.
Uspomena na Stevana Svilokosa nije samo deo istorije Drugog svetskog rata na ovim prostorima. Njegov sin Živan prikupio je dosta podataka i fotografija iz porodične istorije. Njima je potkrepio ovu priču o ratu, junaštvu i izgradnji zajedničkog života naroda i nacionalnih zajednica koje i danas egzitiraju na prostorima Srbije.

Dejan Mostarlić

Projekat „DA SE BOLjE RAZUMEMO: Stara Pazova bogatstvo različitosti“ sufinansiran je od strane Opštine Stara Pazova. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.