SRPSKA ČITAONICA U IRIGU KROZ ISTORIJU

Temelj identiteta Iriga i tačka kulturnog razvoja Srema

Srpska čitaonica nekad

Srpska čitaonica danas je jedna od najznačajnijih kulturnih ustanova ne samo u Irigu već i u čitavom Sremu. Njena važnost proističe iz činjenice da već gotovo dva veka čuva kontinuitet srpske pismenosti, prosvete i kulture. Ona nije samo biblioteka, već mesto susreta, stvaralaštva i negovanja kulturnog pamćenja.
– Kada govorimo o Srpskoj čitaonici u Irigu, moramo je posmatrati u širem istorijskom i kulturnom kontekstu. Prva srpska čitališta nastajala su kao mesta okupljanja, obrazovanja i kulturnog uzdizanja srpskog stanovništva u Habzburškoj monarhiji. Njihova uloga nije bila samo u čitanju i pozajmljivanju knjiga i novina, već i u jačanju nacionalne svesti, očuvanju jezika i identiteta, kao i u podsticanju književno-prosvetnog razvoja, narodnog povezivanja i duhovnog napretka. U tom vremenu postojala je duboka povezanost između političkih težnji srpskog naroda i njegovog prosvetnog i književnog pokreta. Ideje Dositeja Obradovića i Vuka Stefanovića Karadžića imale su za kulturno i duhovno oslobođenje naroda značaj uporediv sa samopožrtvovanom energijom ustanika u borbi za političku slobodu. Knjiga je postepeno izlazila iz crkava, manastira i vlastelinskih dvorova i dolazila među građanstvo – na trgove, u javni prostor i u svakodnevni život. Kada je prepoznat njen blagotvorni uticaj na opštenarodnu prosvetu i kulturu, po ugledu na evropska čitališta počele su da se osnivaju i srpske čitaonice, navodi Milica Uverić, direktorka Srpske čitaonice u Irigu.
Ipak, istorija čitalaštva u Irigu ne počinje tek zvaničnim osnivanjem Srpske čitaonice 1842. godine.
– Još 1827. godine u Irigu je postojala Podluško-sremska biblioteka, poznatija kao „Knjižarija iriška“, koja je tokom svog rada menjala naziv, pa se pominje i kao Slaveno-serbska biblioteka. Na osnovu sačuvanih podataka o njenim prenumerantima, među kojima je bilo najviše Irižana, ona se opravdano može smatrati neposrednom pretečom Srpske čitaonice u Irigu, zvanično osnovane 1842. godine i tradicionalno prepoznate kao prvo srpsko čitalište u našem narodu, podseća Uverić.

Deo identiteta Iriga

Organizovanjem književnih, pozorišnih, muzičkih i naučnih programa, negovanjem zavičajne baštine i povezivanjem biblioteka Srema, Čitaonica istovremeno čuva nasleđe i stvara prostor za nove generacije.
– Zato bih rekla da je Srpska čitaonica mnogo više od ustanove kulture. Ona je jedan od temelja identiteta Iriga, ali i važna tačka okupljanja, saradnje i kulturnog razvoja čitavog Srema. Kao najvažnije aktivnosti istakla bih, pre svega, rad sa čitaocima, naročito sa decom i mladima, podsticanje čitalačkih navika i negovanje kulture čitanja. Posebnu pažnju posvećujemo programima u okviru Dečije nedelje, obeležavanju Svetskog dana poezije, kao i književnim večerima, izložbama, tribinama, koncertima i radionicama.
Vrata Čitaonice otvorena su svakom književniku koji želi da predstavi svoju knjigu i susretne se sa čitalačkom publikom. Svake godine obeležavamo značajne jubileje, uz naročit osvrt na zavičajne datume, ličnosti i događaje koji su obeležili istoriju i kulturni identitet Iriga.
Posebno mesto u našem radu imaju Mihizova nagrada, Mihizovi susreti, Sabor bibliotekara Srema, izdavačka delatnost, saradnja sa školama i vrtićima, kao i rad ogranka „Milica Stojadinović Srpkinja“ u Vrdniku. Cilj svih ovih aktivnosti jeste da Čitaonica ostane živo, dostupno i otvoreno mesto kulture, znanja i zajedništva, zaključuje Milica Uverić.

Spoljašnji izgled čitaonice sad

Najvažniji datum je prvi dan nove 1842. godine po starom kalendaru, kada je Srpska čitaonica u Irigu svečano otvorena u zgradi Srpske škole. O njenom cilju i ustrojstvu pisale su i peštanske novine, što svedoči o velikom odjeku njenog osnivanja. Na čelu Čitaonice bio je ugledni iriški sveštenik Kiril Neofitović, dok je njen utemeljivač i ktitor bio Dimitrije Krestić, Irižanin i arhimandrit manastira Krušedol. Već 1. februara Čitaonica je za svog zaštitnika izabrala Svetog Trifuna.
– Godine 1857. postala je prava narodna knjižnica, a pod njenim okriljem osnovano je i Dobrovoljno pozorišno društvo, čime je Irig postao značajno središte pozorišnog amaterizma. Čitaonica je kasnije pomagala i Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu, osnovano 1861. godine. Posebno je važan Ustav Čitaonice iz 1874. godine. On je omogućavao da član postane svaki čestit Srbin, Hrvat, Sloven, ali i pripadnik drugog naroda kome je stalo do napretka srpskog naroda, a članstvo je bilo dostupno i ženama. Čitaonicu su posećivali i podržavali Svetozar Miletić, Mihailo Polit-Desančić, Petar Radulović i Jovan Jovanović Zmaj, iznosi zanimljive pojedinosti iz istorije ove kulturne ustanove njena današnja direktorka.
Pedesetogodišnjica je svečano obeležena 1894. godine, a 1902. uspostavljena je razmena sa Maticom srpskom. Godine 1903. Zmaj je izabran za počasnog člana. Posle Prvog svetskog rata i stvaranja nove države 1918. godine, Čitaonica je ušla u novo istorijsko razdoblje, a 1922. navršila je osamdeset godina postojanja.
– U nju su dolazili Vasa Stajić i Veljko Petrović po pozivu paroha Gojka Mihajlovića, Mihizovog oca, koji je utemeljio Odbor Matice srpske, koji je imao za cilj da privlači predavače i učene ljude koji su držali razna predavanja i oživljavali kulturni rad u Irigu, posebno tokom 1925. i 1926. godine. Godine 1939. zajedno sa Srpskom dobrotvornom zadrugom „Srpkinja“ i Srpskim zanatlijskim udruženjem, Srpska čitaonica kupuje prikladnu kuću i pretvara je u Srpski dom. Zidovi Srpskog doma ukrašeni su slikama Banović Strahinje, Jug Bogdana, Hajduk Veljka i drugih epskih junaka. Na počasnom mestu su portreti pesnika Jovana Jovanovića Zmaja i krušedolskog arhimandrita Dimitrija Krestića, slike iriških dobrotvora Kuzmana i Katarine Papulić, kao i radovi akademskog slikara Vase Eškićević i gusle slepog poslednjeg nastavljača Slepačke akademije iriške. Nažalost po izbijanju Drugog svetskog rata, čitav fond od 3.500 knjiga biva spaljen zajedno sa bogatom periodikom, fondom istorijskih slika i arhivske dokumentacije. Sačuvano je tek nekoliko desetina knjiga, među kojima su najdragocenija Pisma Dositeja Obradovića sa posvetom Čitaonici Gligorija Vozarovića iz 1842. godine, iznosi Uverić.
Jedan od najznačajnijih posleratnih datuma je 1962. godina kada je Čitaonica sa ponosom proslavljala svoj 120. rođendan, a na svečanoj sednici govorili su tadašnji upravnik Stevan Jelkić i Borislav Mihajlović Mihiz. Jubilej Čitaonice i njen ukupni doprinos razvoju kulture bili su dobar povod da se ovoj ustanovi poveri da bude domaćin Sabora bibliotekara Srema. Danas se ova manifestacija održava i opstaje već više od šest decenija pod okriljem Podružnice bibliotekara Srema, osnovane 1972. godine.
– Čitaonica neprestano nastavlja svoj neumorni rad održavajući visok kulturni renome, dodeljujući brojne članske karte kako redovnim tako i počasnim članovima poput Vladimira Jovanovića, Svetozara Miletića, Mihaila Polit-Desančića, Jovana Subotića, Ljubomira Nenadovića, Božidara Petranovića, Jovana Jovanovića Zmaja, Milana A. Jovanovića – Baba, Veljka Petrovića, Ive Andrića, Stevana Jelkića, Borislava Mihajlovića-Mihiza, prof. dr Slavka Gavrilovića, prof. dr Jovana Jovičića, prof. dr Jovana Maksimovića.
Krajem 1994. godine Čitaonica se seli u svoj novi prostor u kom je do dana današnjeg, a to je Dom kulture u Irigu. Dana, 14. februara 1995, na Svetog Trifuna, obavljeno je svečano otvaranje i osvećenje novih prostorija Čitaonice.
B. Vukadinović