LADISLAV TRAJER, PREDSEDNIK JEVREJSKE OPŠTINE NOVI SAD

Osvetliti svedočanstva istorije

Ladislav Trajer

Predsednik Jevrejske opštine Novi Sad Ladislav Trajer, koji je poslednje dve godine koordinator projekta očuvanja jevrejskih grobalja u Srbiji, u posebnoj izjavi za „Mitrovačke novine“ pojasnio je detalje iz projekta Evropske inicijative za očuvanje jevrejskih grobalja, odnosno neprofitne organizacije čiji je inicijator i predsednik rabin Isak Šapira. Ova organizacija na ime ratne reparacije i podrške koju dobija od nemačke države posvetila se zaštiti i očuvanju jevrejskih grobalja u istočnoj i jugoistočnoj Evropi, na mestima gde su nakon nacističkih progona nestale jevrejske zajednice. Od samog starta projekta 2016. godine počele su aktivnosti u Srbiji, a prema rečima Ladislava Trajera, nemačka vlada je ove godine odlučila da Srbija uđe u centralni sastav ESJF. Zbog toga je sprovedeno opsežno nacionalno istraživanje na osnovu koga je utvrđeno postojanje 250 lokacija jevrejskih grobalja u Srbiji, najviše na teritoriji Vojvodine, što pokazuje da je pored poznatih 200 mesta, egzistiranje jevrejske zajednice na još pedesetak lokacija potpuno predato zaboravu. Sva groblja su na odgovarajući način dokumentovana i cilj je da se njihovim očuvanjem, kroz adekvatno obeležavanje i ograđivanje, svedočanstva istorije jednog naroda spasu i otrgnu od večitog zaborava.
Predsednik Trajer upoznao nas je sa postupkom rada koji podrazumeva da posle lociranja i istraživanja jevrejskih grobalja, rabin postavlja odgovarajuće parametre u očuvanju i uređenju tih grobalja. Pošto jevrejske opštine u Sremu više ne postoje, jer su pripadnici ovog naroda doživeli tešku sudbinu tokom Drugog svetskog rata, ova teritorija danas je pod jurisdikcijom Jevrejske opštine Novi Sad, izuzev Stare Pazove gde je projekat već realizovan. Srem je trenutno u fokusu projekta Evropske inicijative. Planirano je da ove i naredne dve godine budu obeležena, odnosno očišćena i ograđena sva jevrejska groblja u Sremu. Projekat je prošle godine uspešno, pored Stare Pazove realizovan i u Rumi, odnosno Erdeviku.
– Grad Sremska Mitrovica je dao svoj doprinos i uplatio 290.000 dinara za čišćenje grobalja u Čalmi i Manđelosu. Jevrejsko groblje u Čalmi je jedno od retkih koje može postati hodočasno. Groblje u Šidu je već hodočasno zahvaljujući porodici Francoz. Kada smo očistili groblje u Čalmi koje je zaraslo u kiselo drvo, što je inače veliki problem na grobljima, došli smo do saznanja da su ovde sahranjeni isključivo hasidski Jevreji. Mnogi od njih su prešli da žive u Iloku koji je nekad bio hasidski centar ovog dela Evrope, kaže Ladislav Trajer i dodaje da su među planiranim grobljima za realizaciju projekta groblja u Moroviću, Svilošu i Višnjićevu.

Jevreji u Sremu

Jevreji su na prostor južne Ugarske i Srema dolazili uglavnom iz zemalja istočne Evrope, ali i iz okolnih delova tadašnjeg austrougarskog carstva. Među njima je najviše bilo trgovaca, ali i zanatlija, kasnije industrijalaca, lekara, advokata i ostalih uglednih građana. U najvećoj meri bili su prisutni na području Sremske Mitrovice, Rume i Šida. Dokumenti ugarskih carinarnica s početka XVIII veka pominju jevrejske trgovce, koji prelazeći granice prodaju svoju robu i plaćaju carinske troškove, ali pokazuju i tendenciju za stalnim nastanjivanjem, između ostalog i na području Srema. U tom smislu Ugarski sabor 1729. godine potvrđuje raniju carsku zabranu o nastanjivanju Jevreja kojim je ona proširena i na područje Hrvatske. Jevrejski trgovci bili su opterećeni tolerancijskom taksom i drugim nametima, sve dok se njihov položaj u Habzburškom carstvu nije poboljšao pa ime je unapređen pravni položaj. Dozvoljeni su im zakup zemlje – uz uslov da je sami obrađuju, kao i pravo slobodnog kretanja, ispovedanja vere i školovanja. Kao jezik komunikacije među Jevrejima određen je nemački a hebrejski jezik ostao je u verskoj upotrebi. Tolerancija je donekle emancipovala jevrejske trgovce pa su oni, posle 1787. godine kada im je to zakonom bilo dozvoljeno, kao trgovci „torbari“ sa manjom količinom robe koja se mogla poneti u jednoj torbi, išli po seoskim kućama i tamo uspešno prodavali proizvode koje drugi nisu imali. Tako su počela i njihova prva trajna nastanjivanja. Kroz ceo XIX vek, a naročito u prvim decenijama XX veka mnogi Jevreji postali su ugledni građani u svojim sredinama na području Srema. Stalnim nastanjivanjem u Sremu Jevreji su stekli verska, socijalna i ekonomska prava ostavljajući dubok trag u istoriji i javnom životu ovih prostora. Početkom Drugog svetskog rata počinje sistematski progon i stradanje jevrejskog stanovništva, tako da su pripadnici ove zajednice nestali sa prostora Srema.

Pored velike zahvalnosti i pohvala sremskomitrovačkoj lokalnoj samoupravi, prvi čovek novosadske Jevrejske opštine naročito je pohvalio saradnju sa Dejanom Umetićem, i SUBNOR Mesne zajednice Laćarak, koji je mnogo učinio na negovanju kulture sećanja i doprineo rezultatima ovog projekta, naročito edukaciji koja po zamisli i očekivanjima nemačke vlade ima za cilj da mlađe naraštaje pouči o istoriji, pozitivnim vrednostima i sudbini jevrejskih grobalja kako bi se sprečio antisemitizam, negovala kultura sećanja i obezbedila briga nad tim grobljima pošto jevrejskog stanovništva na ovim prostorima više nema. Predsednik Trajer podsetio je da Jevrejska opština Novi Sad redovno učestvuje u komemoraciji jevrejskim, srpskim i romskim žrtvama u Zasavici, uz konstataciju da je ove godine zahvaljujući angažovanju Umetića i njegovih saradnika ta komemoracija bila veličanstvena.
Od Ladislava Trajera saznali smo nekoliko detalja o jevrejskim običajima sahranjivanja i sećanju na preminule. Na jevrejskim grobljima, kao i kod ostalih verskih zajednica, mogu biti sahranjeni isključivo Jevreji. Po rečima našeg sagovornika, Jevreji nemaju sveštenstvo od rušenja Drugog Jerusalimskog hrama 70. godine nove ere. Iako njihova vera od tada nije hramocentrična, odnosno ne vrše se svešteni obredi u hramu, na potomke svešteničkih porodica – koene, odnose se starozavetni božiji zakoni. Po jednom od njih, potomci koena ne smeju ulaziti na groblje ostalih pripadnika zajednice. Da bi njihovi rođaci – takođe koeni, posećivali grobove najbližih, oni moraju biti na obodu, kako ne bi kršili zakon i ulazili u groblje. Jevreji groblja ne obilaze na praznike i šabat, kao ni posle zalaska sunca. Jevreji na groblja ne nose cveće, već kamen ili kamenčić, koji je znak da je neko bio na grobu.
Dejan Mostarlić