SUBNOR MESNE ZAJEDNICE LAĆARAK

Izložba o progonu slovenačkog stanovništva u Drugom svetskom ratu

U sklopu obeležavanja Dana oslobođenja Sremske Mitrovice u Prvom i Drugom svetskom ratu u holu Osnovne škole „Triva Vitasović Lebarnik“ u Laćarku, SUBNOR Mesne zajednice Laćarak organizovao je u petak, 31. oktobra izložbu „Nacistički progon slovenačkog stanovništva tokom Drugog svetskog rata (1941-1945)“, autorke Vanje Sanader, arhiviste Istorijskog arhiva „Srem“.
Prisutne posetioce i goste najpre je u ime organizatora pozdravio Dejan Umetić, koji je u najkraćim crtama opisao istorijske okolnosti koje su uzrokovale nasilni migracioni pokret na jugoslovenskim prostorima početkom Drugog svetskog rata.
Na izložbenoj postavci, koju čini 16 panoa, autorka je sabrala i predstavila rezultate dugotrajnog i sistematskog istraživanja jedne od važnijih tema iz istorije Drugog svetskog rata. Ovu temu, kojom su se bavili mnogi posleratni naučnici, Vanja Sanader je prezentovala na originalan način, koji nesumnjivo privlači pažnju zainteresovane publike. Sa ovom konstatacijom, u svom izlaganju, složio se Zoran Jakovljević, generalni sekretar SUBNOR-a Srbije, koji je pre zvaničnog otvaranja izložbe naveo ključne istorijske činjenice iz nacističke okupacije Slovenije i Jugoslavije i podsetio da su nasilne migracije slovenačkog stanovništva ka naseljenim mestima u Srbiji u dobroj meri oslikivale karakter i namere okupacionih vlasti. One su istovremeno stvorile čvrste veze između prognanog stanovništva i njihovih srpskih domaćina. U znak sećanja na patnje interniranih ljudi i njihov povratak u oslobođenu Sloveniju početkom šezdesetih godina pokrenuta je ideja Voza bratstva i jedinstva, koji je svečano saobraćao od Slovenije do šumadijskih gradova i obrnuto.
Zoran Jakovljević pohvalio je istraživački rad Vanje Sanader, naročito vredan zbog činjenice da se ovakva izložba priređuje prvi put, zbog čega će SUBNOR uložiti dodatni trud da vrednu postavku pogledaju ljudi u Sloveniji i u drugim sredinama.
Autorka je koristeći dostupnu arhivsku, memoarsku i foto dokumentaciju, uz postojeću literaturu, dala istorijski hronološki pregled, od predratnog nastanka nacističkog pokreta u Sloveniji i zbivanja u proleće 1941. godine kada počinju prva hapšenja tamošeg stanovništva sa formiranjem logora za deportaciju. Prikazane su scene surovih sprovoda stanovnika među kojima su posebno mesto imali intelktualci i sveštenstvo, ocenjeni kao neprijatelji okupacionog sistema. Kroz život u okupiranoj Sloveniji prikazuju se ubistva i načini psihičkog i fizičkog zlostavljanja nevinih ljudi. O tome svedoče prikupljeni potresni foto materijali. Stanovništo Jagodine, Paraćina, Aranđelovca, Vrnjačke Banje, Kraljeva i drugih mesta sa toplinom je dočekivalo i primalo ljude koji su tokom rata u više navrata transportovani vozovima, zbog čega su ove migracije ugrađene i u ratnu nacionalnu iostoriju srpskog naroda.
Na izložbi su, između ostalog prikazani lični dokumenti izbeglog stanovništva i svedočanstva o stradanju u najvećem izbegličkom logoru u Nišu. Posebnu pažnju autorka je posvetila svakodnevnom životu prognanog stanovništva, naročito značajnim umetnicima i stvaraocima u raznim oblastima koji su se našli među prognanicima. Jedna od žena koja se u prvim godinama rata prinudno nastanila u Sremu bila je Marija Dempšar, Slovenka koja je živela u kući slikara Save Šumanovića u Šidu. Ona je pismima upućenim svojoj porodici bila svedok strahovite ustaške racije i masovnog streljanja stanovništa Srema 1942. godine. Kao što je poznato, žrtva te racije bio je i čuveni slikar Sava Šumanović. Mnogi prognani Slovenci i njihovi potomci nastavili su život u oslobođenoj Srbiji.
U prigodnom umetničkom programu otvaranja izložbe učestvovali su sremski tamburaši, a program kome su, pored predstavnika republičkog i pokrajinskog SUBNOR-a, predstavnika ambasade Belorusije i jevrejske verske zajednice prisustvovali i drugi ugledni gosti, vodila je Jasna Arbanas. Izložba je realizovana uz finansijsku podršku Pokrajinskog sekretarijata za kulturu, javno informisanje i odnose s verskim zajednicama.

Dejan Mostarlić