MALO IZOŠTRENO

Zašto pridev srbijanski ostaje bez posla

Odrednica srbijanski, definitivno, ne sadrži jezički nego politički stav regionalnog okruženja Srbije i dela srpske političke scene. Njenom upotrebom u izrazima srbijanski predsednik, srbijanski narod, srbijanski patrijarh i srbijanska pravoslavna crkva naglašava se da Vojvodina, Raška, Kosovo i Metohija nisu deo iste celine.
Počećemo od najsvežijeg primera iz štampe. „Srpski teniser Hamad Međedović plasirao se u finale čelendžera u Istanbulu, pošto je u polufinalu pobedio Španca Martina Landulusea rezultatom 6:4, 6:2.“ Ranije smo pak sretali ovakve vesti: „Srpski rvač Mate Nemeš osvojio bronzanu medalju na SP i obezbedio plasman na OI“, „Srpski fudbaler i nekadašnji reprezentativac Adem Ljajić nalazi se u protokolu za meč Železničara i Novog Pazara“, „Srpski bacač kugle Armin Sinančević nije uspeo da se plasira u finale Olimpijskih igara u Parizu“… Svi znamo da se ovi divni sportisti i ljudi ne izjašnjavaju etnički kao Srbi, ali je, prema rečnicima srpskog jezika, kako „Matice srpske“ tako i Jednotomnog, ispravno da pridev srpski nosi, pored etničkog, i teritorijalno značenje. Nisu svi sportisti shvatili ovu dvostrukost prideva srpski, a fudbaler Adem Ljajić je svojevremeno to iskazao odbijanjem da peva srpsku himnu Bože pravde, zbog čega ga je selektor Siniša Mihajilović udaljio iz reprezentacije.
Sarajevski mediji pak veoma rado javljaju o Novaku Đokoviću, i vrlo su ponosni što najveći u istoriji tenisa deli, kako se njima čini, uverenje čudesnog maštara Semira Osmanagića o „bosanskim piramidama“ kod Visokog. „Piramide“, pod kojima i Novak rado hvata blagotvornu „energiju“, sežu u duboku, duboku prošlost, mnogo dublju od prošlosti ovdašnje civilizacije, a time i mnogo stariju od samog Kulina bana i bosanske „državnosti“. Ako je nešto mnogo, mnogo starije od Kulina bana, a dokazuje izuzetnost ove zemlje pred Alahom i prirodom, ko će još biti toliko neuviđavan da srbizuje istog, tj. Kulina bana? Ali u mnoštvu vesti o Novaku još ne pročitasmo pridev srpski ispred njegovog sportskog zanimanja. Novak je za sarajevske medije, po pravilu, srbijanski sportista. Kao što su srbijanski i predsednik države, i predsednik vlade, i patrijarh srpske crkve, pa i sama crkva. Ništa nije srpsko. Time su bošnjačke redakcije postale rigoroznije od hrvatskih, svojih jezičkih uzora, u kojima se ponekad zapazi trud da se, kad god izostane političko poentiranje nekog visokog člana vlade ili predsednika države, razlikuje etničko značenje prideva srpski od teritorijalnog značenja prideva srbijanski.
A tamo gde sarajevska redakcija ne može da izbegne upotrebu prideva srpski, ona ga jednostavno obiđe u širokom luku, kao oko kužnog mesta, pa se Republika Srpska zamenjuje terminom „manji entitet“. Time se Republika Srpska minimizuje i degradira, ali se pežorativno značenje vraća govornicima kao bumerang: pridev „manji“ (entitet) ima težnju da se izmeri koliko je manji, i tada se samo prizove činjenica da je Republika Srpska tek za procenat manja od „većeg entiteta“, u kome su se smestila dva od triju naroda BiH. Toga su, izgleda, svesni i govornici „većeg entiteta“, pa preduzimaju dodatnu difamaciju hrišćanskog dela BiH. Tako povisoki bošnjački funkcioner Džafer Alić (SDA), predsednik Skupštine Hercegovačko-neretvanskog kantona, smatra da su Bošnjaci vlasnici u BiH, a druga dva konstitutivna naroda, Srbi i Hrvati, podstanari: „Ja mislim da smo mi (Bošnjaci – prim. aut.) vlasnici u zemlji, a da imamo neugodne podstanare, iza kojih uvek moramo čistiti, mesti i tako dalje, popravljati, izgrađivati, graditi, nadograđivati. “
Prosečan srpski čitalac sarajevskih i zagrebačkih glasila doživljava ovo izbegavanje odrednice srpski kao šovinistički fenomen, pa tako i uzvraća preko društvenih mreža. Međutim, iako odrednicu srbijanski nose nesumnjivo krila dnevnog šovinizma, ona se u Zagrebu i Sarajevu reafirmiše iz racionalnih političkih razloga. Nastala u 19. veku, kada su tri četvrtine Srba živele izvan matične države u granicama do 1912, ona je služila da se odreli je li reč o Srbima unutar ili o Srbima u krajevima izvan matične države. Danas odrednica srbijanski u zagrebačkim, sarajevskim i stranim medijima na „bosanskom“ i hrvatskom jeziku, koji pokrivaju i srpsku publiku, jasno priziva obim Srbije iz prošlosti koji geografski ne obuhvata Vojvodinu i ne podržava Srbe u državama nastalim raspadom Jugoslavije. Odrednica srbijanski, definitivno, ne sadrži jezički nego politički stav regionalnog okruženja Srbije i dela srpske političke scene. Njenom upotrebom u izrazima srbijanski predsednik, srbijanski narod, srbijanski patrijarh i srbijanska pravoslavna crkva naglašava se da Vojvodina, Raška, Kosovo i Metohija nisu deo iste celine. I kada hrvatski predsednik kaže da je „veliki prijatelj Srba u Hrvatskoj, ali su Srbijanci nešto drugo“ to može da znači, osim ugađanja svom biračkom telu, i da predsednik ne voli Srbe koji imaju državu.
Svesne da jednostrano ispravno nijansiranje značenja prideva srpski i srbijanski neće dovesti do jednake značenjske odgovornosti u Zagrebu i Sarajevu, ni Matica srpska ni srbističke katedre ne vide opravdanim preduzimanje zaštite prideva srbijanski od tendencije njegovog razvlašćivanja. Sportske vesti pomenute na početku ove beleške najbolje svedoče da će vrlo malo oblasti, kao što su narodna nošnja i narodna kola, sačuvati srbijansku teritorijalnu odrednicu. Srpsko novinarstvo je na putu da pridev srbijanski ostavi bez posla, jer je skoro nemoguće naći koji njen posao ne može da obavi odrednica srpski. Još je teže naći koji bi mu se posao, sada i ovde, mogao da poveri bez trajnih političkih posledica.
Dragorad Dragičević