Uređena i ograđena jevrejska groblja u Čalmi i Manđelosu

Projekat Evropske inicijative za očuvanje jevrejskih grobalja (European Jewish Cemeteries Initiative), podržan od strane nemačke vlade na ime ratne reparacije ima za cilj zaštitu i očuvanje jevrejskih grobalja u istočnoj i jugoistočnoj Evropi, na mestima sa kojih su nakon nacističkih progona nestale jevrejske zajednice. Zbog toga je briga o njihovoj zaostavštini i svedočanstvu postojanja jednog naroda na ovim prostorima važan segment zajedničke kulture sećanja i povezivanja naroda. Ovim projektom prvi put su obuhvaćena i jevrejska groblja na području Vojvodine i Srema među više od 250 grobalja koliko je mapirano na teritoriji Srbije. Pošto je najpre sprovedeno istraživanje i utvrđivanje potreba za konkretnim merama uređenja, napravljena je odgovarajuća lista prioriteta po njihovoj hitnosti, važnosti i veličini samih grobalja.
Projekat je uspešno realizovan na prostoru Stare Pazove i Rume, odnosno Erdevika i Morovića sa područja Šida. Prošle godine uređeno je i groblje u Čereviću. Uz aktivni podršku Grada Sremska Mitrovica ove godine su uređena jevrejska groblja u Čalmi i Manđelosu a pretodne godine i u samom gradu. Groblje u Čalmi je jedno od retkih koje može postati hodočasno jer je u pitanju staro hasidsko groblje koje je bilo potpuno zaboravljeno i obraslo divljim rastinjem.
Prema rečima predsednika Jevrejske opštine Novi Sad Ladislava Trajera koji je poslednje tri godine koordinator ovog projekta, čalmansko groblje je ove godine na adekvatan način očišćeno, ograđeno i zaštićeno, dok je u Manđelosu u saradnju sa Eparhijom sremskom zajednički realizovano uređenje jedinog zajedničkog pravoslavnog i jevrejskog groblja. To je jedini slučaj zajedničkog groblja pravoslavaca i Jevreja na području Vojvodine, jer su pripadnici ovog naroda uglavnom sahranjivani na grobljima reformatorskih zajednica, nešto ređe i katolika. Na taj način, po Trajerovim rečima u Sremskoj Mitrovici zaokružena je realizacija ovog projekta. Trajer je posebno napomenuo važnu ulogu i saradnju Grada Sremske Mitrovice koji je akciju podržao i sopstvenim projektom. Ladislav Trajer će uložiti trud da na svetskom nivou među jevrejskim zajednicama naglasi značaj hodočasnog groblja u Čalmi koje je bilo vezano za veliku jevrejsku hasidsku zajednicu u Iloku, jednu od najvećih u Evropi. U daljoj realizaciji projekta na području Srema planira se uređenje jevrejskog groblja u Višnjićevu i Suseku, najverovatnije sledeće godine. Za uređenje i očuvanje većih grobalja neophodna su i veća sredstva koja u ovom trenutku obezbeđuje nemačka vlada, dok se sanacija manjih grobalja može realizovati samostalno, uz manje sredstava.
Podsetimo, Jevreji su na prostor južne Ugarske i Srema dolazili uglavnom iz zemalja istočne Evrope, ali i iz okolnih delova nekadašnjeg austrougarskog carstva. Među njima je najviše bilo trgovaca, ali i zanatlija, kasnije industrijalaca, lekara, advokata i ostalih uglednih građana. Stalnim nastanjivanjem u Sremu Jevreji su stekli verska, socijalna i ekonomska prava ostavljajući dubok trag u istoriji i javnom životu ovih prostora. Početkom Drugog svetskog rata počinje sistematski progon i stradanje jevrejskog stanovništva, tako da su pripadnici ove zajednice nestali sa prostora Srema.