MALO IZOŠTRENO

Isprepletane sudbine Miloševića i Đinđića

Srbija se 11. marta podsećala na „prirodnu“ smrt Slobodana Miloševića u haškom pritvoru, a 12. marta na ubistvo Zorana Đinđića u Beogradu. Tabloidni duh u srpskim medijima, bez obzira na to da li su umereni ili tabloidni, težio je da Miloševićevu smrt usled slabog lečenja vidi kao ubistvo sa predumišljajem, a atentat na Đinđića kao zločin ostataka strukture Miloševićeve vlasti.
Prvi broj novog srpskog štampanog magazina Kompas, čiji se izlazak skoro poklopio sa ovim godišnjicama, doneo je dva teksta, možda i karakteristična za njegovu buduću uređivačku politiku. U prvom se istoričar Čedomir Antić bavi samo Đinđićem, a u drugom politikolog Uroš Šuvaković samo Miloševićem. Antić sa umerenom patetikom i literarnom stilizacijom govori o Đinđiću kao rođenom filozofu antičkog stila, kao Martinu Idnu srpske politike, kao ikoni bez religije, i kao podvižniku koga narod svrstava u mučenike. Antić u širokom luku obilazi tačku na kojoj bi kritikovao stranu suprotstavljenu Đinđiću. Šuvaković pak govori o Miloševiću kao najvećem srpskom državniku druge polovine 20. veka, kome Srbija duguje za organizaciju i moralnu snagu u otporu prema agresoru. A naročito mu duguje što je u teškim i smutnim političkim uslovima uspeo da Srbiju ustavno izjednači sa ostalim republikama pred već viđeni raspad Jugoslavije. I Šuvaković obilazi tačku na kojoj bi morao da pomene unutrašnjeg Miloševićevom protivnika.
Bilo je, međutim, i pokušaja da se pogledi na uloge i tragične sudbine dvojice međusobno suprotstavljenih vođa liše političke pristrasnosti i povežu kroz komparativno sagledavanje ondašnjih i sadašnjih međunarodnih procesa i događaja. Tako sociolog i novinar Slobodan Reljić u intervjuu za Sputnjik kaže da će „Miloševićeva uloga u međunarodnim odnosima vremenom postajati sve pozitivnija“. Posmatrana devedesetih godina gotovo isključivo kroz prizmu sukoba sa Zapadom i ratova koji su pratili raspad Jugoslavije, Miloševićeva uloga je naknadnim svetskim lomovima i procesima drukčije osvetljena. „Kada danas govorite o Iranu ili o drugim državama koje su pod pritiskom Zapada, vrlo često se priča vraća na bombardovanje Srbije. To je postalo referentna tačka za razumevanje načina na koji funkcioniše međunarodna politika“, kaže Reljić.
Kada se pak govori o ulozi i sudbini Zorana Đinđića, Reljić i tu računa da će se sa vremenskom distancom steći bolji uslovi za razumevanje i njegovog evroentuzijazma u vreme borbe protiv Miloševićeve vlasti, i njegovog potonjeg otkrića „da sistem ne može da funkcioniše tako da je najveća sreća jedne zemlje to što služi nečijem tuđem interesu“. Tačnije, Đinđić je shvatio da pitanje Kosova nije tek demokratsko pitanje unutar Srbije, koje će se rešiti kroz demokratske reforme, kako je građanistička Srbija računala, već pitanje državnog suvereniteta. Baš kao što ga je i Milošević gledao. To je Đinđića iz uloge „predvodnika otpora“, kojoj je Zapad aplaudirao, odvelo u zapadnjačku percepciju o „novom Miloševiću“.
Da su se SAD, NATO i evropski zapad, posle združenog vojnog napada na Srbiju, a samo formalno na SR Jugoslaviju, uzdržali od otmice Slobodana Miloševića, izvedene rukama vlade Zorana Đinđića, da su ga lečili u haškom pritvoru, da su se uzdržali od montiranih sudskih procesa protiv vojnog i političkog vrha Srbije, Slobodan Milošević bi ostao znatno duže zarobljen u izmišljenom narativu o njegovoj krivici. Da su se uzdržali od otimanja od Srbije njene južne pokrajine, da su ekonomski integrisali Srbiju u EU i da su tako pospešili svoj narativ o dobrima namerama, oportunizam komformizma možda bi učinio svoje i potragu za istinom o Slobodanu Miloševiću odložio kao sekundarno pitanje za većinu građana Srbije. Možda bi tada uloga i sudbina Slobodana Miloševića bile ostavljene za doktorate budućih srpskih istoričara.
Ali, avaj, Zapad je nakon bombardovanja Srbije i nakon terorističke otmice Slobodana Miloševića nastavio sa krvavim razaranjem neposlušnih država, ubijanjem njihovih vođa, pokretanjem samoodrživih građanskih ratova i unazađivanjem njihovih ekonomija za više decenija. Otmica predsednika Venecuele i ubistvo bezmalo celog rukovodstva Irana sa ciljem uspostavljanja poslušnosti, konačno je svakom građaninu Srbije, kome autošovinizam nije oštetio mozak, otvorila oči i osvetlila ulogu i sudbinu i Slobodana Miloševića, i pokrovitelja njegove otmice Zorana Đinđića. Voljnog ili nevoljnog pokrovitelja, svejedno.
Iako je rušenje prosperitetnih arapskih država, po istom scenariju kao i Srbije, naknadni dokaz montaže krivice Slobodana Miloševića, Zapad ne dopušta da se glas nezavisnih intelektualaca, kojima je montaža krivice očigledna, razvije u entuzijazam prema istini. Podržavanjem našeg autošovinizma, Zapad uspeva da čak i u samoj Srbiji spreči uspostavljanje saglasnosti o Slobodanu Miloševiću, kao žrtvi agresije na suverenitet Srbije.
Zarobljena u autošovinističkom narativu koji sprečava objektivno sagledavanje uloge i sudbine Slobodana Miloševića, građanistička Srbija nehotice sprečava da se održivo sagleda i uloga i sudbina njenog heroja Zorana Đinđića. Njen narativ o Zoranu Đinđiću kao podvižniku uspostavljanja slobode i demokratije u Srbiji i kao o žrtvi ostatka Miloševićevog režima, sprečava Srbiju da uspostavi saglasnost i o Zoranu Đinđiću kao političaru koji se isprečio desuverenizaciji Srbije. Čak se i suđenje njegovim ubicama na volšeban način zadovoljilo osudom počinilaca, a odustalo od utvrđivanja motiva i naručilaca ubistva.
Malo je primera tako velikog i tako značajnog suđenja koje je imalo „društvenu narudžbinu“ da se u motive i naručioce atentata ne dira. Kome je bilo potrebno da se za naručiocem ne traga osim samom naručiocu? Ovo pitanje neizbežno implicira da je naručivanje atentata bilo stvar višeg interesa, što dopušta mogućnost da su i Milošević, i Đinđić platili cenu protivljenja amputaciji Kosova od Srbije. Pet godina posle uklanjanja Đinđića i tri godine po umorstvu Miloševića, trudom Zapada Kosovo je dovoljno amputirano da srpski premijeri i predsednici mogu da ostaju u životu.
Dragorad Dragičević