30.11.2023.
Društvo

NASELJAVANJE I OPSTANAK RUSINA U SREMU

U zagrljaju ravnice


Do 2025. godine, kad će Sremska Mitrovica u renoviranom pozorištu „Dobrica Milutinović“ biti domaćin centralne proslave Nacionalog praznika Rusina u Srbiji, ostaje mi samo da kažem, ponosno je i lepo biti Rusin u Srbiji, kaže Vladimir Balašćak
Na tlu Sremske Mitrovice, Rusini postoje skoro dva veka, te svojim radom i zalaganjem u različitim delatnostima, zajedno sa ostalim narodima, ostavljaju svoj osobeni pečat u carskom gradu na Savi. Rusini su se počeli doseljavati u Srem još krajem 18 veka, a intenzivnije početkom 19 veka. Rusini druge migracije dolaze u Srem sto godina kasnije, odnosno u periodu od 1848. do 1880. godine sa Beskida i severozapadnih Karpata.
Mitrovački Rusini u najvećoj meri potiču iz manjih mesta u okolini grada Bardejova, što je sadašnja istočna Slovačka. Prema popisu iz 1857. godine u Mitrovici je živelo 419 Rusina, a veće naseljavanje se dogodilo 1869. godine, zatim 1871. godine, a onda i 1880. godine, te u periodu 1895. i 1899. godine.
Prezimena prvih doseljenika prema matrikulama su Bednar, Berežni, Besermenji, Blaščak, Bobaljik, Vančik, Veliki, Dimitrišin, Mandušić, Edelinski, Erdelji, Želem, Janoško, Jaščur, Kolesnik, Koltko, Host, Hladik, Kuruc, Labaš, Lompar, Manjko, Mihaljko, Olear,Petrenj, Prokop, Popovčak, Rac, Roman, Trudič, Hančovski,Hardi, Marčak, Steranko, Grabanja, Cundra, Červenjak, Hodoba, Đmura, Đunja i mnogi drugi.
– Ti evropski Hazari, ili kako ih nazivaju, narod niotkuda, bili su vredni i cenjeni kao dobri poljoprivredni radnici. U samom početku su bili siromašni, te su radili kao pastiri i kosači. Međutim, kao marljivi i štedljivi uskoro su počeli da kupuju zemlju, a uz to deo rusinskih doseljenika počinje da se bavi raznim zanatima… Bili su stolari, mlinari, limari, krojači… U starom kraju Rusini su bili pravoslavne veroispovesti, da bi se pod uticajem politike Austrougarske monarhije unijatili i postajali grkokatolici. Do današnjih dana u većini slučajeva Rusini u Srbiji su grkokatolici, mada ih ima i katolika, pravoslavnih, te i pripadnika drugih konfesija, pogotovo u Sremskoj Mitrovici.
Izgradnju svoje crkve posvećene Vaznesenju Gospodnjem počeli su 1905. godine, a na zemljištu koje je poklonio parohijan Mihaljko, poniklo je i rusinsko groblje, na kojem se nalazi kapelica Pokrova Presvete Bogododice, koju je završio Teodor Ferenc 1938. godine i u kojoj počivaju članovi porodice Ferenc, ispričao je Vladimir Balašćak, glumac iz Sremske Mitrovice.
Odmah po deseljenju Rusini svoju decu upisivali su u državne škole, a i sami su brzo naučili jezik starosedelaca, tako da se rusinski jezik kod mitrovačkih Rusina u devedeset procenata potpuno izgubio. Govori ga tek nekoliko ljudi koji su ga ponovo učili i koji su se u Mitrovicu doselili iz manjih sremskih mesta.
O monografiji Irene Kolesar
„Društvo Rusina“ u saradnji sa Novinskom Asocijacijom Rusina i potpomognuto državnim organima nadležnim za kulturu i umetnost objavilo je monografiju dramske umetnice Irene Kolesar. To su učinili u saradnji sa Pozorišnim muzejem Srbije, Jugoslovenskim dramskim pozorištem, Hrvatskim narodnim kazalištem, pozorištem iz Zadra i Zavodom za historiju kazališta Republike Hrvatske.
Svoj doprinos monografiji su dali dramski umetnici sa naših prostora poput Branke Veselinović, Mire Stupice, Branke Petrić,Rade Đuričin, Svetlane Bojković, Relje Bašića, Ivana Bekjareva, Predraga Ejdusa, Jelisavete Seke Sablić i mnogih drugih. Izlazak i objavljivanje monografije u doba pandemije korona-virusa je izazvao pravu pomamu među medijima na prostoru bivše Jugoslavije, te je prvi tiraž razgrabljen za manje od mesec dana.
– Radi se na dopunskom izdanju monografije, te fotomonografije, a u pripremi je i zbornik tekstova pod nazivom „U zagrljaju ravnice“ sa zanimljivim pričama iz mitrovačko-sremskih rusinskih porodica, te o istaknutim pojedincima. Rusini nemaju svoju matičnu zemlju, njihova je zemlja tamo gde žive, obitavaju i ostavljaju svoj trag, zaključio je Vladimir Balašćak.

Rusinska zajednica na pragu 21. veka u Mitrovici se sačuvala, ali je u većini slučajeva zaboravila svoj maternji jezik. Asimilacija, sklapanje mešovitih brakova, neprekidne migracije u Sremskoj Mitrovici su veoma izraženi. Jedino po čemu se prepoznaju da su Rusini su svest, porodične priče o dalekim Karpatima, poneka božićna pesma iz prošlosti, poneko starinsko tipično rusinsko jelo i po prezimenima.
– U drugoj polovini 20. veka izražena je bila težnja starijih da svoje potomke školuju i fakultetski obrazuju, što je rezultiralo time da je 90 procenata Rusina u Sremskoj Mitrovici, Sremu i Vojvodini fakultetski obrazovano. Društvena struktura Rusina u Srbiji organizovana je većim delom preko Nacionalnog saveta Rusina u Srbiji, a u Sremskoj Mitrovici Rusini su osnovali svoje udruženje „Društvo Rusina“, u sklopu kojeg neguju pesmu, običaje, tradiciju, jezik, kulturu i umetnost, te čuvaju svoj nacionalni identitet uz svesrdnu podršku svih kulturnih institucija na nivou grada, oslanjajući se u najvećoj meri u radu na entuzijazam i ljubav. Nakon skoro četiri decenije stagnacije „Društvo Rusina“ osnovano je 2004. godine od strane rusinskih entuzijasta i poštovalaca Rusina. Prve korake i temelje napravili su Mihajlo Grabanja, Nada Kolesar Adamović, Jakim Papuga, Aleksandar Vaščanin, Branko Hodoba i Teodor Ferenc.
Od tog momenta stiže i podrška Grada, Zavoda za kulturu vojvođanskih Rusina pa Nacionalnog saveta, te se već skoro asimilovani Rusini podižu kao feniks iz pepela. Pri društvu se osniva prvo ženska, zatim mešovita pevačka grupa, nakon više od pola veka pod nazivom „Rusinski slavuji“ i to pod dirigentskom palicom renomiranog operskog soliste, mitrovčanina Aleksandra Stefana Radiševića, a rad sa grupom nakon njega do današnjeg dana preuzima vrsan muzički pedagog i profesor Stanislava Budišin Budošan, kaže Balašćak.
Na inicijativu našeg sagovornika i predlog Vere Saka, tadašnje sekretarke društva, ustanovljena je manifestacija pod nazivom „Majci Rusinki“ 2008. godine, koja postaje tradicionalna, ulazi u kalendar manifestacija, a kojom se jednom godišnje obeležava godišnjica doseljavanja Rusina na prostor Sremske Mitrovice.
– Kao poseban i veoma značajan deo u umetničkom radu, na predlog čuvenog jugoslovenskog glumca Relje Bašića, pri društvu je formirana pozorišna trupa „Irena Kolesar“ sa imenom slavne jugoslovenske glumice rusinskog porekla, koja je postavila temelj jugoslovenskoj kinematografiji prvim posleratnim filmom „Slavica“. Odmah nakon osnivanja pozorišne trupe, mitrovačka glumica, sadašnja upravnica pozorišta „Dobrica Milutinović“, Jelena Janković daje nemerljiv doprinos, uči rusinski jezik, te izvodi predstavu na rusinskom jeziku, nakon više od pola veka i to svoju diplomsku monodramu „U potpisu Virdžinija Vulf“, u režiji Olivere Ježine. Svoj poseban umetnički dar, pozorišnoj trupi ostavljaju reditelji Dragan Jovičić Jović i Lilijana Ivanović, koji su svojim režijama pozorišnih predstava na rusinskom i srpskom jeziku uvrstili „Društvo Rusina“ i trupu „Irena Kolesar“ u svetske pozorišne enciklopedije. Nema reči kojima bismo im mogli iskazati svoju zahalnost na tome, reči su Vladimira Balašćaka.

Poseban pečat u radu ove organizacije daje Olivera Delić, muzejski savetnik i sekretar društva, koja u svom radu već godina akcenat stavlja na upoznavanje svih kulturnih konzumenata sa Rusinima, njihovim životom i radom na tlu Mitrovice.
– Njeno nesebično zalaganje i projekat „Ruža u marami“ postiže to da se „Društvu Rusina“ u velikoj meri pridružuju i Srbi, Hrvati, ljudi iz mešovitih brakova, želeći da svojim doprinosom i umetničkim stvaranjem pomognu Rusinima u čuvanju identiteta, kazao je Balašćak.
Priznati kao narod sa svim povlasticama, još u vreme Aleksandra I Krađorđevića, Rusini su odani i vole Srbiju, jer kažu da ih je bratski prigrlila. Jedino u svetu Rusini u Srbiji imaju svoje medije, katedru za rusinski jezik, izdavaštvo, obrazovanje na rusinskom u svakoj sferi školstva, svaku priliku da naprave kulturne i umetničke korake potpomognute svim institucijma.
– Do 2025. godine, kad će Sremska Mitrovica u renoviranom pozorištu „Dobrica Milutinović“ biti domaćin centralne proslave Nacionalog praznika Rusina u Srbiji, ostaje mi samo da kažem, ponosno je i lepo biti Rusin u Srbiji, izjavio je Vladimir Balašćak.
Rusini nemaju svoju krsnu slavu, mada je poslednjih decenija u Mitrovici učestala pojava da izaberu slavu, svog svetitelja, odnosno porodičnog zaštitnika.
Prema rečima glumca Balašćaka, Rusini pretežno slave „kirbaj“, svetitelja, zaštitnika mesta u kom žive. U Mitrovici je to Spasovdan. Rusini pišu ćiriličnim pismom, a rusinski je najmlađi literaturni slovenski jezik, kodifikovan 1923. godine gramatikom bačvansko-sremskog govora dr Havrijila Kosteljnika, jednog od najobrazovanijih Rusina tog perioda.
EMN

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Unestite reč ili frazu koju želite da pronađete.